آموزشی و علمی

جدول کامل نماد مقاومت، خازن، فیوز، ارت و … (IEC و ANSI)

جدول کامل نماد مقاومت، خازن، فیوز، ارت و ... (IEC و ANSI)

هر نقشه‌ی مدار، نقشه‌ی سیم‌کشی و نقشه‌ی برق از مجموعه‌ی کوچکی نماد استاندارد استفاده می‌کند و خواندن این نمادها اولین مهارت در الکترونیک و برق است. با ابزار پیدا کردن نماد الکتریکی پایین همین صفحه، نمادها را جست‌وجو کنید، براساس نوع فیلترشان کنید و ببینید هر کدام یعنی چه؛ جایی که نماد IEC و ANSI فرق دارد، هر دو را کشیده‌ایم. بعد از آن، جدول کامل نمادها، طرز خواندن نقشه‌ی مدار و معنی حرف‌های کنار قطعه‌ها را بخوانید.

در حال بارگذاری ابزار…

ابزار پیدا کردن نماد را چطور استفاده کنیم؟

  1. اسم نماد یا یک کلمه از توضیحش را (مثلاً «فیوز»، «ارت» یا «دیود») در کادر جست‌وجو بنویسید. اسم انگلیسی (مثل fuse) هم جواب می‌دهد.
  2. با دکمه‌های نوع، نمادها را فیلتر کنید: قطعات پسیو، نیمه‌هادی‌ها، منابع، کلیدها و حفاظت، بارها و اندازه‌گیرها، یا سیم‌کشی.
  3. روی هر کارت بزنید تا نماد بزرگ‌تر، دسته‌اش و یک توضیح کوتاه را ببینید.

نمادهای IEC و ANSI

دو استاندارد اصلی برای نماد داریم. IEC (کمیسیون بین‌المللی الکتروتکنیک) در اروپا و بیشتر دنیا رایج است و ANSI/IEEE در آمریکای شمالی. بیشتر نمادها در هر دو یکی هستند ولی چند تایی فرق دارند. معروف‌ترینش مقاومت است: ANSI یک خط زیگزاگ می‌کشد و IEC یک مستطیل ساده. هر دو یک قطعه‌اند. نقشه‌های تابلو برق و ساختمان در ایران بیشتر از IEC پیروی می‌کنند، ولی در کتاب‌ها، نقشه‌های قدیمی و دستگاه‌های وارداتی آمریکایی ممکن است نماد ANSI ببینید. پس همیشه راهنمای (لجند) خودِ نقشه را نگاه کنید.

جدول نمادهای الکتریکی

قطعات پسیو

نماد نام معنی
مقاومت (ANSI، زیگزاگ) نماد مقاومت در نقشه‌های آمریکایی (ANSI/IEEE). جریان را محدود می‌کند. واحد: اهم (Ω).
مقاومت (IEC، مستطیل) همان قطعه که در نقشه‌های IEC به شکل مستطیل کشیده می‌شود. واحد: اهم (Ω).
پتانسیومتر مقاومت متغیر با یک کنتاکت متحرک (ویپر)؛ برای کنترل صدا و تنظیم‌ها استفاده می‌شود.
خازن خازن بدون قطب که بار ذخیره می‌کند، مثل انواع سرامیکی (عدسی) و فیلمی. واحد: فاراد (F).
خازن قطب‌دار خازن الکترولیتی. سمت + باید به ولتاژ مثبت‌تر وصل شود.
سلف (بوبین) انرژی را در میدان مغناطیسی ذخیره می‌کند و جلوی تغییر جریان را می‌گیرد. واحد: هانری (H).
ترانسفورماتور دو سیم‌پیچ روی یک هسته‌ی مشترک، توان AC را منتقل و سطح ولتاژ را عوض می‌کنند.

نیمه‌هادی‌ها

نماد نام معنی
دیود جریان از مثلث (آند) به سمت خط (کاتد) می‌رود و در جهت مخالف مسدود می‌شود.
ال‌ای‌دی (LED) دیودی که نور می‌دهد؛ فلش‌ها نور خروجی را نشان می‌دهند. به یک مقاومت سری نیاز دارد.
ترانزیستور NPN پایه‌های بیس، کلکتور و امیتر. جریان کوچک بیس جریان بزرگ‌تر کلکتور را کنترل می‌کند و فلش امیتر به بیرون است.
تقویت‌کننده‌ی عملیاتی (آپ‌امپ) دو ورودی (+ غیرمعکوس‌کننده و − معکوس‌کننده) و یک خروجی دارد؛ در تقویت‌کننده‌ها و فیلترها استفاده می‌شود.

منابع

نماد نام معنی
باتری خط بلند مثبت و خط کوتاه منفی است. هر جفت خط یک سلول است.
منبع ولتاژ DC دایره‌ای با علامت + و −، مثل یک منبع تغذیه‌ی DC.
منبع ولتاژ AC دایره‌ای با موج سینوسی، مثل برق شهر یا ژنراتور.

کلیدها و حفاظت

نماد نام معنی
کلید (تک‌پل، SPST) یک مدار را باز یا بسته می‌کند. تیغه‌ی کلید حالت باز را نشان می‌دهد.
شستی (عادی باز) فقط تا وقتی فشار داده می‌شود مدار را می‌بندد.
فیوز با ذوب شدن در جریان زیاد از مدار محافظت می‌کند. در نقشه‌های IEC یک مستطیل با خط وسط است.
کلید مینیاتوری (کلید خودکار) کلیدی که با اضافه‌بار یا اتصال کوتاه خودش باز می‌شود. ضربدر روی تیغه در نقشه‌های IEC معمولاً قطع خودکار را نشان می‌دهد.
کویل رله آهنربای الکتریکی که کنتاکت‌های رله یا کنتاکتور را فعال می‌کند.

بارها و اندازه‌گیرها

نماد نام معنی
لامپ دایره‌ای با ضربدر، برای لامپ روشنایی یا چراغ سیگنال.
موتور دایره‌ای با حرف M. نوع‌های دیگرش G (ژنراتور) یا ۳~ (سه‌فاز) هم دارند.
ولت‌متر ولتاژ را اندازه می‌گیرد و موازی با قطعه وصل می‌شود.
آمپرمتر جریان را اندازه می‌گیرد و سری با مدار وصل می‌شود.

سیم‌کشی

نماد نام معنی
زمین (ارت) اتصال به زمین یا یک مرجع مشترک. انواع زیادی برای ارت حفاظتی و بدنه‌ی دستگاه هست.
سیم‌های متصل نقطه‌ی توپر در محل تقاطع یعنی سیم‌ها به هم وصل‌اند.
سیم‌های متقاطع (بدون اتصال) سیم‌هایی که بدون نقطه یا با یک پرش کوچک از هم رد می‌شوند، به هم وصل نیستند.

انواع نقشه‌های الکتریکی

  • نقشه‌ی اتصال (شماتیک): نشان می‌دهد قطعه‌ها از نظر الکتریکی چطور به هم وصل‌اند، با نماد و بدون توجه به چیدمان فیزیکی.
  • نقشه‌ی سیم‌کشی: اتصال‌های فیزیکی، رنگ سیم‌ها و ترمینال‌ها را نشان می‌دهد تا بتوانید مدار را بسازید یا تعمیر کنید.
  • نقشه‌ی تک‌خطی (Single-line): یک سیستم سه‌فاز را با یک خط نشان می‌دهد و برای تابلوهای توزیع و پست‌ها استفاده می‌شود.
  • نقشه‌ی بلوکی: کارهای یک سیستم را با جعبه‌هایی که با فلش به هم وصل شده‌اند نشان می‌دهد.
  • نقشه‌ی نردبانی (Ladder): مدار فرمان را به شکل پله‌هایی بین دو ریل تغذیه می‌کشد و در فرمان موتور و کار با PLC رایج است.

حرف‌های کنار قطعه در نقشه چه معنی می‌دهند؟

کنار نمادها معمولاً یک حرف و یک عدد می‌نویسند که اسمش «مشخصه‌ی مرجع» است. رایج‌هایش این‌هاست:

حرف قطعه
R مقاومت (R1، R2، …)
C خازن
L سلف یا بوبین
D دیود یا LED
Q ترانزیستور
U مدار مجتمع (آی‌سی)
S یا SW کلید
F فیوز
T ترانسفورماتور
K رله یا کنتاکتور
M موتور
BT یا B باتری

مقدار قطعه کنار نماد نوشته می‌شود، مثل ۱۰ kΩ برای مقاومت یا ۱۰۰ nF برای خازن. در نقشه‌های قدرت و تابلو برق (استاندارد IEC) حرف Q را اغلب برای کلیدهای قدرت و کلیدهای خودکار به کار می‌برند، در حالی که در الکترونیک Q ترانزیستور است. برای خواندن مقدار روی خود قطعه‌ها، کد رنگی مقاومت‌ها به زبان ساده و محاسبه آنلاین کد خازن را ببینید.

نقشه‌ی مدار را چطور بخوانیم؟

  1. منبع تغذیه را پیدا کنید (باتری، منبع DC یا AC) و زمین یا مسیر برگشت را.
  2. مسیر جریان را دنبال کنید: از مثبت منبع، از میان قطعه‌ها تا زمین. نقشه معمولاً از چپ به راست و از بالا به پایین کشیده می‌شود.
  3. هر نماد را بشناسید و حرف و مقدارش را بخوانید.
  4. اتصال‌ها را ببینید: نقطه‌ی توپر در تقاطع سیم‌ها یعنی وصل‌اند و تقاطع بدون نقطه یعنی وصل نیستند.
  5. مدار را به بلوک‌ها تقسیم کنید (تغذیه، ورودی، پردازش، خروجی) تا بفهمید هر بخش چه کاری می‌کند.

برای محاسبه‌های پشت یک مدار، محاسبه آنلاین قانون اهم (ولتاژ، مقاومت، جریان) و محاسبه آنلاین مقسم ولتاژ را ببینید.

نمادهای حفاظت و ارت

در نقشه‌های قدرت، وسیله‌های حفاظتی نمادهای خودشان را دارند: فیوز و کلید مینیاتوری که بالا دیدید رایج‌ترین‌اند. برای فهمیدن فرقشان و انتخابشان، رنگ فیوز ماشین و تفاوت فیوز و کلید مینیاتوری، تیپ‌های مختلف کلید مینیاتوری و کاربرد آن‌ها و همه چیز درباره کلیدهای حفاظتی برق را بخوانید. درباره‌ی نماد زمین هم اجرای چاه ارت ساختمان و نحوه تست آن را ببینید و رنگ سیم‌هایی را که در نصب واقعی می‌بینید، در سیم فاز و نول چه رنگی است؟ (استاندارد رنگ سیم برق) پیدا کنید.

اشتباهات رایج

  • فکر کردن اینکه یک نماد در همه‌ی استانداردها یک معنی دارد. راهنمای نقشه را نگاه کنید.
  • قاطی کردن اتصال سیم‌ها (با نقطه) و تقاطع (بدون نقطه).
  • برعکس گرفتن جهت دیود: جریان از مثلث به سمت خط می‌رود.
  • وصل کردن خازن الکترولیتی با قطب اشتباه.
  • خواندن نقشه‌ی سیم‌کشی مثل نقشه‌ی اتصال یا برعکس.

سؤال‌هایی که زیاد پرسیده می‌شود

نماد مقاومت چیست؟

در نقشه‌های ANSI/IEEE یک خط زیگزاگ و در نقشه‌های IEC یک مستطیل ساده. هر دو یک قطعه‌اند.

نماد ارت چه شکلی است؟

یک خط عمودی که به چند خط افقی کوتاه‌شونده می‌رسد. نوع‌های دیگرش ارت حفاظتی و بدنه‌ی دستگاه را نشان می‌دهند.

نماد فیوز چیست؟

در نقشه‌های IEC یک مستطیل کوچک با یک خط از وسطش. نقشه‌های دیگر یک خط موجی یا S شکل بین دو ترمینال می‌کشند.

نقشه‌ی الکتریکی را چطور بخوانیم؟

از منبع تغذیه شروع کنید، جریان را از میان هر قطعه تا زمین دنبال کنید، هر نماد و مقدارش را بشناسید و ببینید کدام سیم‌ها با نقطه به هم وصل شده‌اند.

فرق نقشه‌ی اتصال با نقشه‌ی سیم‌کشی چیست؟

نقشه‌ی اتصال (شماتیک) با نماد نشان می‌دهد مدار چطور کار می‌کند و نقشه‌ی سیم‌کشی سیم‌ها، رنگ‌ها و ترمینال‌های فیزیکی را.

از کدام استاندارد نماد استفاده کنیم؟

از استانداردی که کشور یا کارفرمایتان دنبال می‌کند: IEC در بیشتر دنیا و ANSI/IEEE در آمریکای شمالی. راهنما (لجند) بگذارید و روی یک نقشه فقط از یک استاندارد استفاده کنید.

این راهنما برای یادگیری عمومی است. همیشه راهنما و استاندارد همان نقشه‌ای را که با آن کار می‌کنید رعایت کنید.