چرا در شهرهای جنوبی مثل بندرعباس اصلاً خبری از کولر آبی نیست؟

اگر تا به حال به بندرعباس، بوشهر، عسلویه، قشم یا هر شهر ساحلی دیگری در جنوب کشور سفر کرده باشید، احتمالاً یک نکته توجه‌تان را جلب کرده: روی پشت‌بام خانه‌ها، روی دیوار مغازه‌ها، در هتل‌ها و حتی در خانه‌های قدیمی، تقریباً هیچ‌کجا کولر آبی نمی‌بینید. آنچه همه‌جا به چشم می‌خورد، یونیت‌های کولر گازی (اسپلیت) است که به دیوارها نصب شده‌اند.

این موضوع اتفاقی نیست. کولر آبی در این مناطق نه‌فقط ضعیف عمل می‌کند، بلکه عملاً از چرخه استفاده مردم و کسب‌وکارها حذف شده و جایش را کاملاً به کولر گازی داده است. در این مقاله بررسی می‌کنیم چرا این اتفاق افتاده و چه علمی پشت آن نهفته است.

کولر آبی چگونه کار می‌کند و چرا در جنوب اصلاً به کار گرفته نمی‌شود؟

کولر آبی (یا کولر سلولزی) بر پایه پدیده تبخیر آب کار می‌کند. هوای بیرون از میان پوشال‌های خیس عبور می‌کند، آب تبخیر می‌شود و در این فرآیند گرمای هوا جذب می‌شود. این فرآیند فقط زمانی مؤثر است که هوای بیرون خشک باشد و ظرفیت جذب بخار آب داشته باشد.

در شهرهای جنوبی، به دلیل مجاورت مستقیم با خلیج فارس و دریای عمان، رطوبت نسبی هوا در تابستان اغلب بین ۶۰ تا ۹۰ درصد است. در چنین شرایطی هوا از قبل اشباع از رطوبت است و اساساً ظرفیتی برای تبخیر آب اضافه ندارد. به همین دلیل ساده، از همان ابتدا در این مناطق صنعت ساختمان و بازار سرمایش اصلاً به سمت کولر آبی نرفته و مستقیماً از کولر گازی به‌عنوان استاندارد اصلی خنک‌سازی استفاده کرده است. برخلاف شهرهای کویری مثل یزد و کرمان که کولر آبی هنوز رایج است، در جنوب کشور این دستگاه عملاً جایی در بازار پیدا نکرده است.

چرا حتی اگر کسی کولر آبی نصب کند، جواب نمی‌گیرد؟

فرض کنید کسی با بی‌اطلاعی از این موضوع، یک کولر آبی در بندرعباس نصب کند. نتیجه چه خواهد بود؟

• افت دمای واقعی حاصل از دستگاه معمولاً بین ۱ تا ۲ درجه سانتی‌گراد است، در حالی که در مناطق خشک این عدد می‌تواند تا ۱۰ تا ۱۵ درجه برسد
• به‌جای خنک شدن هوا، رطوبت اضافه‌ای وارد فضای داخلی می‌شود
• احساس گرمای مرطوب و خفگی به‌جای کاهش، افزایش پیدا می‌کند

به همین دلیل است که حتی افرادی که از شهرهای دیگر به جنوب مهاجرت می‌کنند، به‌سرعت متوجه می‌شوند کولر آبی گزینه‌ای غیرکاربردی است و به سمت کولر گازی می‌روند؛ همان چیزی که در سطح شهر هم به‌وضوح دیده می‌شود.

نقش رطوبت در احساس گرمای واقعی

بدن انسان از طریق تعریق خنک می‌شود؛ عرق روی پوست تبخیر می‌شود و گرما را با خود می‌برد. در هوای مرطوب، این فرآیند هم برای بدن دشوار می‌شود، چون هوای اطراف پوست از قبل اشباع است.

به همین دلیل شاخصی به نام دمای احساسی (Heat Index) تعریف شده که ترکیبی از دما و رطوبت است. در بندرعباس ممکن است دمای واقعی هوا ۳۸ درجه باشد، اما دمای احساسی به ۴۵ تا ۵۰ درجه برسد. کولر آبی که خودش رطوبت بیشتری به هوا اضافه می‌کند، این وضعیت را بدتر هم می‌کند؛ و درست به همین علت، این دستگاه هرگز نتوانسته در بازار جنوب کشور جای پایی پیدا کند.

چرا کولر گازی انتخاب طبیعی و رایج شهرهای جنوبی است؟

کولر گازی بر پایه چرخه تبرید کار می‌کند، نه تبخیر آب. این یعنی عملکرد آن به رطوبت هوای بیرون وابسته نیست. علاوه بر این:

• در فرآیند سرمایش، بخشی از رطوبت هوای داخل ساختمان نیز گرفته می‌شود که احساس آسایش را افزایش می‌دهد
• در دماهای بالای ۴۰ درجه هم عملکرد پایداری دارد
• نیازی به تأمین آب مداوم ندارد؛ موضوعی که در مناطقی با کیفیت پایین یا کمبود آب اهمیت زیادی دارد
• در برابر رسوب آب سخت (که در بسیاری از شهرهای جنوبی مشکل رایجی است) مقاوم‌تر است

به همین دلایل، از دهه‌ها پیش کولر گازی به‌عنوان تنها گزینه واقعی و رایج در بندرعباس و شهرهای مشابه شناخته شده و عملاً کولر آبی هیچ‌گاه بخشی از فرهنگ سرمایشی این مناطق نبوده است.

جمع‌بندی

آنچه در سفر به شهرهای جنوبی به چشم می‌آید، تصادفی نیست: کولر آبی در بندرعباس و شهرهای مشابه اساساً دیده نمی‌شود، چون رطوبت بالای هوا اصل فیزیکی تبخیر را که پایه کار این دستگاه است، بی‌اثر می‌کند. در نتیجه، بازار و فرهنگ سرمایشی این مناطق از ابتدا حول کولر گازی شکل گرفته است؛ دستگاهی که بر پایه تبرید کار می‌کند و مستقل از رطوبت هوا، خنک‌سازی مؤثری ارائه می‌دهد. به همین دلیل هر جا در جنوب کشور نگاه کنید، به‌جای پوشال‌های کولر آبی، یونیت‌های کولر گازی را می‌بینید.