چرا ممکن است در زمستان ۱۴۰۵ دوباره شاهد قطعی برق در ایران باشیم؟

با نزدیک‌شدن به روزهای سرد سال، نگرانی‌ها درباره تأمین پایدار برق و گاز در ایران بار دیگر افزایش یافته است. اگرچه در سال‌های گذشته قطعی برق بیشتر به فصل تابستان و افزایش مصرف وسایل سرمایشی مربوط می‌شد، اما زمستان امسال شرایط متفاوتی دارد. آسیب‌های واردشده به زیرساخت‌های انرژی کشور در جریان جنگ ۴۰روزه، کاهش ظرفیت تولید و فرآورش گاز، مشکلات تأمین سوخت نیروگاه‌ها و افزایش مصرف گاز خانگی می‌توانند احتمال بروز محدودیت‌های برق را در ماه‌های سرد سال افزایش دهند.

ایران بخش عمده برق موردنیاز خود را از نیروگاه‌های حرارتی تولید می‌کند و سوخت اصلی بسیاری از این نیروگاه‌ها گاز طبیعی است. به همین دلیل، هرگونه اختلال در تولید یا انتقال گاز می‌تواند به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر تولید برق کشور تأثیر بگذارد.

اما چرا با وجود کاهش معمول مصرف برق در زمستان، احتمال خاموشی همچنان مطرح است؟ آیا آسیب‌های جنگ اخیر می‌تواند تأمین برق کشور را با مشکل مواجه کند؟ و آیا نیروگاه‌ها سوخت جایگزین کافی برای عبور از فصل سرما در اختیار دارند؟

وابستگی نیروگاه‌های ایران به گاز طبیعی؛ نقطه حساس تأمین برق

ساختار تولید برق ایران وابستگی قابل‌توجهی به نیروگاه‌های گازی و سیکل ترکیبی دارد. این نیروگاه‌ها برای تولید برق به گاز طبیعی نیاز دارند و در شرایط عادی، گاز مهم‌ترین سوخت مصرفی آن‌ها محسوب می‌شود.

در نیروگاه‌های گازی، انرژی حاصل از احتراق گاز برای چرخاندن توربین و تولید برق استفاده می‌شود. در نیروگاه‌های سیکل ترکیبی نیز حرارت خروجی توربین گازی برای تولید بخار و راه‌اندازی توربین بخار مورد استفاده قرار می‌گیرد تا راندمان تولید افزایش یابد.

بنابراین، تأمین برق کشور فقط به تعداد نیروگاه‌ها و ظرفیت اسمی آن‌ها وابسته نیست؛ بلکه دسترسی مستمر به سوخت موردنیاز نیز اهمیت اساسی دارد.

مشکل زمانی آغاز می‌شود که با سردشدن هوا، مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری به‌شدت افزایش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، شبکه گاز کشور باید میان مصرف خانگی، صنایع و نیروگاه‌ها تعادل برقرار کند.

در عمل، تأمین گاز بخش خانگی در روزهای سرد اولویت بالایی دارد و همین مسئله ممکن است سهم نیروگاه‌ها از گاز طبیعی را کاهش دهد.

تأثیر جنگ ۴۰روزه بر زیرساخت‌های انرژی ایران

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های زمستان امسال با سال‌های گذشته، خسارات واردشده به زیرساخت‌های انرژی در جریان جنگ ۴۰روزه است.

در جریان این درگیری‌ها، بخشی از تأسیسات مرتبط با تولید، فرآورش و انتقال گاز کشور آسیب دیدند. به‌ویژه تأسیسات مرتبط با پارس جنوبی که نقش مهمی در تأمین گاز ایران دارند، با خسارات قابل‌توجهی مواجه شدند.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، آسیب به چهار واحد فرآورش گاز در مراحل اولیه جنگ، ظرفیت فرآورش گاز کشور را در ابتدا حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب در روز کاهش داد. طبق اعلام شرکت ملی گاز، از این میزان حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب در روز تاکنون بازیابی شده است.

این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا کاهش ظرفیت فرآورش گاز به معنای محدودشدن توان کشور برای رساندن گاز قابل‌مصرف به شبکه سراسری است.

همچنین گزارش‌هایی از کاهش حدود یک‌چهارم ظرفیت تولید گاز کشور در اثر آسیب‌های جنگ منتشر شده است. با این حال، نباید این عدد را با خروج ۳۰ درصد نیروگاه‌های گازی از مدار اشتباه گرفت؛ این ارقام به زیرساخت تولید و فرآورش گاز مربوط هستند، نه تعداد نیروگاه‌های آسیب‌دیده.

از طرف دیگر، مسئولان صنعت برق اعلام کرده‌اند که نیروگاه‌های دولتی حرارتی آسیب‌دیده در جنگ به مدار تولید بازگشته‌اند؛ هرچند بازسازی برخی بخش‌های مرتبط با زیرساخت انرژی همچنان اهمیت دارد.

چرا کاهش تولید گاز می‌تواند باعث خاموشی برق شود؟

شاید این سؤال مطرح شود که اگر در زمستان مصرف برق نسبت به تابستان کاهش پیدا می‌کند، چرا باید نگران قطعی برق باشیم؟

پاسخ این سؤال در ارتباط مستقیم میان شبکه گاز و شبکه برق قرار دارد.

در روزهای سرد سال، میلیون‌ها خانوار برای گرمایش منازل از گاز طبیعی استفاده می‌کنند. با کاهش دمای هوا، مصرف گاز خانگی افزایش پیدا می‌کند و فشار بیشتری به شبکه سراسری وارد می‌شود.

در چنین شرایطی، اگر تولید و انتقال گاز پاسخ‌گوی مجموع تقاضا نباشد، ممکن است میزان گاز تحویلی به نیروگاه‌ها کاهش یابد.

کاهش سوخت نیروگاه‌ها می‌تواند پیامدهای زیر را به همراه داشته باشد:

• کاهش ظرفیت عملی تولید برق در برخی نیروگاه‌ها
• افزایش استفاده از گازوئیل و نفت‌گاز به‌عنوان سوخت جایگزین
• افزایش احتمال خروج موقت برخی واحدهای نیروگاهی به دلیل محدودیت سوخت یا مشکلات فنی
• افزایش فشار بر شبکه برق در زمان اوج مصرف
• احتمال اعمال محدودیت برق برای صنایع و در شرایط دشوارتر، مصرف‌کنندگان خانگی

به عبارت دیگر، حتی اگر ظرفیت اسمی نیروگاه‌های کشور برای تأمین برق کافی باشد، بدون سوخت مناسب امکان استفاده کامل از این ظرفیت وجود نخواهد داشت.

ذخایر گازوئیل و سوخت مایع نیروگاه‌ها چقدر می‌تواند کمک کند؟

نیروگاه‌های حرارتی ایران برای شرایط اضطراری معمولاً به سوخت دوم نیز مجهز هستند. گازوئیل و در برخی نیروگاه‌ها نفت‌کوره یا مازوت می‌توانند در زمان محدودیت گاز طبیعی مورد استفاده قرار بگیرند.

این قابلیت به نیروگاه‌ها کمک می‌کند در صورت کاهش سهمیه گاز، تولید برق را ادامه دهند؛ اما استفاده از سوخت جایگزین نیز محدودیت‌های خاص خود را دارد.

از جمله این محدودیت‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ظرفیت محدود مخازن ذخیره سوخت نیروگاه‌ها
• نیاز به حمل‌ونقل مستمر سوخت مایع
• محدودیت‌های تأمین و توزیع گازوئیل
• هزینه‌های بالاتر و ملاحظات زیست‌محیطی استفاده از مازوت
• نیاز به تعمیر و نگهداری تجهیزات در زمان استفاده از سوخت جایگزین

طبق اظهارات رئیس شرکت تولید نیروی برق حرارتی در ۱۹ آبان ۱۴۰۵، حدود ۸۰ درصد ظرفیت مخازن سوخت نیروگاه‌ها تکمیل شده است. مسئولان همچنین اعلام کرده‌اند که برای استفاده از سوخت مایع در شرایط اضطراری برنامه‌ریزی شده است.

با این حال، ذخیره سوخت به‌تنهایی تضمین‌کننده تولید پایدار برق نیست و میزان مصرف، امکان انتقال سوخت و مدت استمرار سرمای هوا نیز اهمیت دارد.

هشدار درباره کمبود گاز در ۱۱ استان کشور

یکی از نشانه‌های جدی وضعیت انرژی کشور، هشدارهای منتشرشده درباره احتمال بروز مشکلات تأمین گاز در تعدادی از استان‌هاست.

بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز در ۲۰ آبان ۱۴۰۵، شرکت ملی گاز ایران نسبت به احتمال بروز مشکلات تأمین گاز در ۱۱ استان کشور در زمستان امسال هشدار داده است.

در میان استان‌های آسیب‌پذیر، نام مازندران، گلستان و خراسان شمالی نیز مطرح شده است.

همچنین فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، درباره احتمال تشدید کمبود گاز در صورت بالا بودن مصرف هشدار داده و اعلام کرده است که حتی امکان بروز محدودیت در تأمین گاز در سطح کشور، از جمله تهران، وجود دارد.

بر اساس همین گزارش، برآورد کسری گاز کشور در سال جاری حدود ۴۳۰ میلیون مترمکعب اعلام شده است؛ رقمی که در سال‌های گذشته حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب عنوان می‌شد.

این اعداد نشان می‌دهد که مسئله تأمین گاز فقط به نیروگاه‌ها محدود نیست و بخش‌های مختلف اقتصاد و مصرف‌کنندگان خانگی نیز ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرند.

آیا زمستان امسال برق خانه‌ها هم قطع می‌شود؟

پاسخ قطعی به این سؤال در حال حاضر امکان‌پذیر نیست؛ زیرا میزان خاموشی به عوامل مختلفی بستگی دارد.

از یک طرف، کاهش مصرف برق در زمستان نسبت به تابستان می‌تواند به پایداری شبکه کمک کند. از طرف دیگر، افزایش مصرف گاز خانگی ممکن است سهم نیروگاه‌ها از گاز طبیعی را کاهش دهد.

همچنین میزان موفقیت در بازسازی تأسیسات آسیب‌دیده، ذخایر سوخت مایع، شرایط جوی و مدیریت مصرف انرژی در تعیین وضعیت برق کشور نقش دارند.

برخی مسئولان صنعت برق اعلام کرده‌اند که از نظر ظرفیت تولید برق برای عبور از زمستان مشکل جدی وجود ندارد و ذخایر سوخت نیروگاه‌ها نیز در سطح مناسبی قرار گرفته است.

در مقابل، برخی کارشناسان و فعالان صنعت برق نسبت به احتمال خاموشی به دلیل کمبود گاز هشدار داده‌اند.

به همین دلیل، محتمل است که در صورت بروز کمبود سوخت، ابتدا محدودیت‌هایی برای صنایع و مصرف‌کنندگان بزرگ اعمال شود؛ اما اگر سرمای شدید، افزایش مصرف و محدودیت تأمین سوخت هم‌زمان شوند، احتمال بروز خاموشی‌های منطقه‌ای یا برنامه‌ریزی‌شده برای سایر مشترکان نیز وجود خواهد داشت.

چرا مدیریت مصرف برق و گاز در زمستان اهمیت بیشتری دارد؟

در شرایطی که زیرساخت‌های انرژی کشور با محدودیت‌هایی مواجه هستند، مدیریت مصرف می‌تواند نقش مهمی در جلوگیری از بروز بحران داشته باشد.

کاهش مصرف گاز در منازل به این معناست که فشار کمتری به شبکه گاز وارد می‌شود و امکان اختصاص سوخت بیشتری به نیروگاه‌ها فراهم خواهد شد.

از سوی دیگر، مدیریت مصرف برق در ساعات اوج مصرف نیز می‌تواند از افزایش فشار بر شبکه جلوگیری کند.

اقداماتی مانند تنظیم دمای وسایل گرمایشی، جلوگیری از گرم‌کردن فضاهای بدون استفاده، استفاده از تجهیزات گرمایشی استاندارد، خاموش‌کردن روشنایی‌های غیرضروری و استفاده صحیح از وسایل برقی می‌توانند در کاهش مصرف انرژی مؤثر باشند.

مسئولان صنعت برق نیز از مردم، ادارات و بخش تجاری خواسته‌اند که مصرف انرژی را مدیریت کنند. رئیس شرکت تولید نیروی برق حرارتی اعلام کرده است که صرفه‌جویی حدود ۱۰ درصدی در مصرف سوخت می‌تواند به عبور بهتر از شرایط زمستانی کمک کند.

 آیا باید منتظر خاموشی‌های زمستانی باشیم؟

زمستان ۱۴۰۵ برای صنعت برق و گاز ایران می‌تواند یکی از دوره‌های حساس تأمین انرژی باشد. آسیب‌های جنگ ۴۰روزه به زیرساخت‌های تولید و فرآورش گاز، ناترازی مزمن انرژی، افزایش مصرف گاز خانگی و وابستگی نیروگاه‌های حرارتی به گاز طبیعی، مجموعه عواملی هستند که احتمال بروز محدودیت‌های انرژی را افزایش می‌دهند.

هرچند بازگشت نیروگاه‌های آسیب‌دیده به مدار و تکمیل ذخایر سوخت مایع از اقدامات مثبت برای کاهش نگرانی‌ها محسوب می‌شوند، اما مسئله اصلی همچنان تأمین مستمر سوخت نیروگاه‌ها در روزهای سرد سال است.

بنابراین نمی‌توان با اطمینان از وقوع خاموشی گسترده در زمستان امسال صحبت کرد؛ همان‌طور که نمی‌توان احتمال بروز محدودیت برق را کاملاً منتفی دانست.

آنچه مشخص است، زمستان امسال فقط آزمونی برای شبکه برق کشور نیست؛ بلکه میزان تاب‌آوری کل زیرساخت انرژی ایران، از تولید و فرآورش گاز تا انتقال سوخت و تولید برق، در ماه‌های پیش رو محک خواهد خورد.