چرا گاهی برق آتش‌سوزی ایجاد می‌کند ولی فیوز نمی‌پرد؟

✅ چرا گاهی برق آتش‌سوزی ایجاد می‌کند ولی فیوز نمی‌پرد؟

1. جریان کمتر از آستانه عملکرد فیوز است

• فیوز یا کلید مینیاتوری (MCB) فقط در صورتی قطع می‌کند که جریان از حد مجاز مشخص‌شده بیشتر شود.
• اما ممکن است اتصال ناقص یا نیمه‌سوخته (loose connection)، یا نشتی در سیم باعث ایجاد گرمای زیاد شود بدون آنکه جریان از حد مجاز بگذرد.
• این گرما به‌تدریج عایق سیم را ذوب کرده و آتش‌سوزی ایجاد می‌کند، در حالی که فیوز هنوز نپریده است.

📌 مثال: اگر یک سیم فاز شل شده و جرقه‌های کوچک تولید کند، گرما ایجاد می‌شود ولی جریان ممکن است به اندازه کافی زیاد نباشد که فیوز را قطع کند.

2. فرسودگی یا کیفیت پایین فیوز یا کلید برق

• برخی فیوزها یا کلیدها (مخصوصاً در ساختمان‌های قدیمی یا موارد تقلبی) درست عمل نمی‌کنند.
• ممکن است حتی با عبور جریان غیرمجاز هم عمل نکنند یا دیر عمل کنند.

⚠️ فرسودگی یا بی‌کیفیتی عایق سیم (روکش)

روکش سیم وظیفه دارد که:

• از برخورد مستقیم هادی (مس یا آلومینیوم) با هوا، رطوبت یا دیگر اجسام رسانا جلوگیری کند.
• مانع نشتی جریان یا اتصال کوتاه شود.
• مقاومت حرارتی و مکانیکی داشته باشد.

وقتی این روکش دچار مشکل شود، اتفاقات زیر می‌افتد:

🔥 نتایج فرسودگی یا بی‌کیفیتی روکش

فرض کنیم سیم‌کشی در یک سقف کاذب انجام شده با سیم روکش‌دار ارزان. در تابستان و دمای بالا، این روکش ممکن است:

• نرم شده یا ذوب شود
• به سیم مجاور بچسبد
• در اثر ارتعاش یا عبور جریان بالا، به‌تدریج ترک بخورد

در چنین حالتی، اگر اتصال برقرار شود، حرارت موضعی ایجاد می‌شود. چون جریان ممکن است از آستانه فیوز بالاتر نرود، فیوز نمی‌پرد ولی آتش‌سوزی شروع می‌شود.

✅ راهکارها:

1. استفاده از سیم با برند معتبر و دارای نشان استاندارد ملی ایران (ISIRI) یا استانداردهای بین‌المللی (مثلاً VDE، UL).
2. انتخاب روکش مناسب برای شرایط محیطی (مثلاً حرارت‌بالا = روکش PVC نسوز).
3. انجام بازرسی دوره‌ای در تأسیسات صنعتی یا ساختمان‌های قدیمی.
4. خودداری از عبور سیم‌ها در کنار منابع حرارتی بدون لوله‌گذاری مناسب.

3. اتصال ناقص (Arc Fault) یا جرقه‌ای

• برخی آتش‌سوزی‌ها ناشی از اتصال ناقص یا جرقه‌زنی مداوم هستند که فیوزهای عادی آن را تشخیص نمی‌دهند.
• این مشکل با AFDD (دستگاه تشخیص خطای جرقه‌ای) شناسایی می‌شود، اما در بسیاری از سیستم‌ها وجود ندارد.

4. فیوز فقط فاز را قطع می‌کند، نول وصل می‌ماند

• اگر سیم نول یا ارت مشکل داشته باشد، یا اتصال زمین ضعیف باشد، ممکن است با وجود کارکرد فیوز، مسیر جریان ناایمن باقی بماند.
• در نتیجه، باز هم امکان ایجاد حرارت یا حتی ولتاژ بالا روی بدنه فلزی دستگاه‌ها و در نهایت آتش‌سوزی هست.

⚠️ «فیوز فقط فاز را قطع می‌کند، نول وصل می‌ماند» یعنی چه؟

در سیستم‌های برق تک‌فاز (که بیشتر در منازل و ساختمان‌ها رایج است)، دو سیم اصلی وجود دارد:

• فاز (L) – حامل ولتاژ (معمولاً 220 ولت در ایران)

• نول (N) – مسیر برگشت جریان به منبع (در حالت ایده‌آل بدون ولتاژ)

وقتی یک فیوز یا کلید مینیاتوری (MCB) عمل می‌کند:

• فقط سیم فاز را قطع می‌کند

• سیم نول همچنان به مدار وصل است و جریان صفر ندارد، اما همچنان “پتانسیل” برگشت جریان را دارد

چرا این موضوع می‌تواند خطرناک باشد؟

1. برق‌گرفتگی در تعمیر یا تماس

اگر تصور کنیم با قطع فیوز همه چیز ایمن است، اشتباه بزرگی است. نول همچنان می‌تواند:

• در صورت اشتباه سیم‌کشی، برق‌دار باشد

• با برگشت فاز از مصرف‌کننده دیگر، ولتاژ داشته باشد

• باعث شوک الکتریکی یا حتی آتش‌سوزی شود

2. مدارهای دارای نشتی یا ارت ناقص

اگر نول به درستی زمین نشده باشد یا جریان برگشتی به درستی دفع نشود، ممکن است:

• باعث داغ شدن نول شود

• ولتاژ نسبی در نول ایجاد شود

5. استفاده نادرست از فیوز یا کلید نامناسب

استفاده نادرست از فیوز یا کلید نامناسب یکی از عوامل بسیار مهم در ایجاد خطرات الکتریکی و آتش‌سوزی است که اغلب در طراحی یا اجرای سیستم‌های برقی نادیده گرفته می‌شود. در ادامه به‌صورت دقیق بررسی می‌کنیم که چرا این موضوع می‌تواند خطرناک باشد و چه راهکارهایی دارد:

⚠️ مشکلات ناشی از استفاده نادرست از فیوز یا کلید نامناسب

🔥 آمپراژ بیش از حد فیوز نسبت به سیم‌کشی

• شرح: اگر سیم‌کشی مثلاً با سطح مقطع ۱.۵ میلی‌متر باشد ولی فیوز ۲۵ یا ۳۲ آمپر برای آن نصب شود.

• نتیجه: در صورت اضافه‌بار، سیم قبل از فیوز می‌سوزد، چون تحمل این آمپراژ را ندارد. این می‌تواند منجر به گرمای شدید و آتش‌سوزی شود.

 ⚡ نوع اشتباه فیوز یا کلید (مثلاً نوع B، C یا D برای مصارف خاص)

• شرح:

  • کلید B: مناسب برای بارهای مقاومتی مثل روشنایی

  • کلید C: مناسب برای بارهای موتوری مانند کولر، یخچال

  • کلید D: برای بارهای بسیار سنگین و صنعتی

• اشتباه رایج: استفاده از کلید نوع D برای یک خانه معمولی باعث می‌شود فیوز دیرتر عمل کند.

• نتیجه: خطر بالا رفتن جریان و داغ شدن سیم پیش از قطع شدن کلید

استفاده از فیوز غیر استاندارد یا تقلبی

• شرح: برخی فیوزها، به‌ویژه برندهای متفرقه، دارای مکانیزم قطع ضعیف یا زمان پاسخ بالا هستند.

• نتیجه: در هنگام اتصال کوتاه یا اضافه‌بار، فیوز به موقع نمی‌پرد و تجهیزات یا سیم‌ها آسیب می‌بینند.

نصب فیوز فقط در سیم نول

• شرح: برخی افراد به اشتباه فیوز را فقط روی نول می‌گذارند یا جای فاز و نول را اشتباه می‌زنند.

• نتیجه: مدار قطع نمی‌شود؛ وسایل همچنان برق‌دار هستند، و خطر برق‌گرفتگی یا آتش‌سوزی بالا می‌رود.

✅ راهکارهای اصولی و ایمن

6. عدم وجود محافظ جان (RCD / RCCB)

• شرح: فیوز فقط جریان زیاد را قطع می‌کند، اما محافظ جان نشتی جریان (مثلاً عبور برق از بدن یا اتصال زمین) را تشخیص می‌دهد.
• نتیجه: در نبود RCD، نشتی جریان یا تماس سیم فاز با بدنه فلزی یا زمین می‌تواند به آتش‌سوزی یا برق‌گرفتگی منجر شود، در حالی که فیوز نپریده.

✅ چطور از این اتفاق جلوگیری کنیم؟

1. استفاده از کلیدهای ایمنی مناسب (RCD، RCBO، AFDD)
2. طراحی اصولی برق‌کشی بر اساس استاندارد و با توجه به جریان مصرفی.
3. استفاده از سیم‌های مرغوب و اندازه مناسب.
4. بررسی و سفت کردن اتصالات داخل جعبه فیوزها و کلیدها.
5. بازبینی سالانه سیستم برق توسط تکنسین مجرب.